AskizON.ru - сайт о Хакасии и ее коренном населении... История, Культура, Быт, Достопримечательности...

Кӧңнім тамӌыхтары - Топоев П.Я. Абакан. 2003 г.

Чуртастаң кизекти алылған чоох.

- Пғаң, чоохтар хабында1 хынығ ниме пар ба? Истіп аларӌых.

- Хынығ тее? Нымах чарир ба? Че, нымах исчең кічіг тузьщ ирт парған даа полза, истіп ал. Кӧг тириинеңер.

- Че-дек, истіпчем, ағаң!

- Сағаа сурығ: парчатханның пазы пар, полчатханның узарааны пар нимес пе?

-Полардаа.

- Полар нимес, пар осхас андағ Чуртас Ондайы...

Пурунғы Хоосчының кӧрізі хоостыра пазап кӧрим нымахты.

- Кем ол Хоосчы?

-Хоосчы -ол Чайаачы.

 

Пу Чарыхта - чурттығ чирібісте, хаӌан-да nip дее ниме чох полтыр, Ээн-Хоол. Ол ниме-ноо чохтын, ады Улуғ Сымзырых полтыр.

- Че, хайдағ полған ол тустағы Чуртас nip дее ниме чохта?

- Чуртас? Пістің сағызыбыста, хараабыста Чуртастың пілдірчеткені уғаа кӧп паза аймах. Чуртастаңар піліс пар, че аны оңарып аларға кирек. Хазых ла ползабыс, Ӧзіп алзаң паза ир синіне читсең, арса, син позыңның сурииңа позыңох нандыр пирерзің.

_?!

 

- (Інаң Тігі Чарыхтаң ол Улуғ Сымзырыхха сағылыстың Сағыны сыхтыр.

 

Гузы читкенде, ол Сағын, сабьш киліп, Чара Чачыраптыр, кӱзӱрт-хазыртидіп.

- Пу полчатхан хайхасты хайди оңарим, ағаң?

- Паза nip Чуртас Ондайы пар осхас, пір ниме ікее чарылчатса, хайдағ-да танығлар полча, суум-саам.

- Ол танығларны хайди одарим?

- Андағ алай ағаа тӧӧйлер сыбыра синің ибіре. Сизін, оол.

 

Кӱзӱрт-хазырт амыраан соонда, ол Ээн-Хоолда Улуғ Суғ турыбыстыр.

-Суғ?

-Я, Суғ.

- Суғдаң прай ниме тӧріпче нимес пе? Алай Суғ полызиинаң?

- Хайдағ чапчаңзың! Хайди сизініп алдың?

- Харахсындым.

 

- Чыыл партыр ол Улуғ Суғ nip Улуғ Хазанға.

 

(Інаң Хамыснаң ол Суғ пулғал сыхтыр.

- Ноо ниме таныхтапча Хазаннаң Хамыс?

- Хазаннаң Хамыс - ол Иненің алтьш Ымайьш паза Аданъщ кӱмӱс Паханын.

 

Улуғ Хамы с идер киректі идіп Хазаннаң сығып, кӧдірілтір

 

Хамыстаң Суғ тамңылап сыхтыр.

Ол тамч^іхтардаң ибіркізі пӱт партыр, кӧрінмес ниме-ноолар, хуттар паза тоғызынӌы тамӌығынаң - кізі худы.

 

Ол Улуғ Суғ пулғалыс айланңығын тохтатпин Хан Тигір полыбыстыр.

 

Хамыс, тізең, Суғ-Чирібіске ӧртегес

полыптӱстір.

Илееде чӱс чӧртір ол Ӧртегес, уйа салынӌаң орьшға чохсыньт, суғ тӱбіне чидіп, тумзиинаң Ноо Ниме-де хаап, сығартыр Суғ ӱстӱнзер. Ол Ниме-Ноо Чир полтыр. Ол тустаң Суғ-Чирібіс Чир-Суубыс ііп адалча.

 

Анаң Чир-Суубысха Хан Тигірдең хуттар тӱстірлер, олардаң тӧріп, ӧстірлер оттар, ағастар, аң-хустар, кізілер. Ол туста кізі позын ибіркі Чир-чайааннаң чара тудынмач;аң, тиктең не чонда чоохтанминдырлар:

Идімминің чирдең,

Тамырларым ағастамырларынаң,

Сӧӧктерім тастаң,

Ханым тірігсуғдаң,

Худым тигірдең,

Састарым оттаң,

Сағызым чилдең,

Харахтарым кӱнсузы...

Кізі кӧңні Чир-чайаанның хайхастығ ӱні. Чир-чайаанның чарых ӱнін чонға читірер хайдағ-да ондай кирек полыбысхан осхас.

- Я,я. Хайдағ даа киртіністіглер, постарының Чайааннарынзар сарын-кӧг паза кӧг тиріглері хоостыра айланчалар ба?

- Орта танығ. Анаң андар ис.

 

Сынап таа тіпчелер, хас-хаӌанох кізі чуртазына пурунғы хамыс, кӧг тирии полып, кӧрінмес чирдең килтір, пу чарыхта хомыс полыбыстыр. Аннаңар мындағ чоох кипке ьсіртір.

- Чуртаптырлар ах-чарыхта, аң-хусха пай тайға чиріңде ікі аңчы. Пик чурттығ полтырлар нандылар, “чоллығ” аңӌылар - тайғаа сыхсалар, ибзер хуруғ айланмаӌаңнар. Синін піліп, аң-хус атьш чуртааннарны тайға даа хыйыхтабинчаттыр.

Нанчыларның чурттары ағын суғның ікі пасха чарларында туртыр. Чоох пазында чараттырлар олар, кӱстерін сынап, суғ кизіре пір тахта пӱдірерге. Пірсі - пір чардаң, ікінчізі - пасхазынаң. Кем ортызына пурун чидер, анзы артыхха саналар. Паза nip чоох полтыр оларның: тоғыс тоозылғанчд чоохтаспасха, пір сӧснең дее алыспасха.

Тоғыс пасталып, тоозьшарға чағын полған. Ол туста, нанчылар хайхастығ ӱн ис салтырлар. Ӱнге орта парып, кӧрзелер, хайдағ-да хыс кізі, холда ноо-нимеде тудып, аны ӱннендірче. Нанчылар, аны истіп, хайхап, суртырлар: “Кемзің син, ноо-нимедір холыңда?” Хыс кізі, оолларны кӧріп, чоохтантыр: “Чоохтанған чоохха турыспадьщар, пирген сӧсті пиктебедіңер. Сыныхтағ ирт полбадыңар.” Іди чоохтана, хыс кізі, холда тутхан нимені хайаа саап, чіде халтыр айас кӱнде.

Хайаа сапхан орьшда ооллар іс кӧр салтырлар. Ол чіт парған хыстың холында полған нименің ізі полтыр. Ікі оол, істі хобырып алып, хамысха тӧӧй ниме чазап алтырлар.

Ол тусгаң пеер пу чарыхтағыларнъщ чуртазына кіріір ол тиріг, кӧг тирииполып.

 

Чир-Суғларын аарлап чуртаан нандыларның чӧптері чонда халтырох. Хакас чонның сағызы-кӧгізі олох ла. Пу Чарых чайалчатханда, нинӌе пар-чох нимее тын пирілтір.

Тағлар, суғлар, тайғалар - прайзы тъшнығлар. ЬСізі прай ол тыннығ нимелернең пір чӧптіг, пір сағыстығ, ынағ чуртирға сағынчаң.

Пу Чарых чайалчатханда, прай нимее хут тӱстір. Аннаңар кӧг тириине чарир ағас табылза паза аны узурар алнында, ағасха хут Тӱзіргенні, аны ӧскірген Тағ-Чирні, суғарған Суғны, тьпшс пирген Киині, чылығ пирген сустығ Кӱнні, абытхан Ай Чарыхты алғыстирға, олардаң хайди даа чарадығ сурирға кирек. Кӧг тирии полар-полбас ағастаң иділбинчеггір. Ол ағасты чылығларда таап салып, хысхы соохтарда узурып аларға кирек. Тазылада соохтарда ағаста сых асхынах полчадыр.

Кӧг тириин идер ағас ағын суғның суулазы истілбес чирде харнаң, наңмырнаң чуулып, Соохха сохтырған, хамчылатхан поларға кирек. Чонда хайди тидірлер зе: “Ылғабин ӧскен кізі чоғыл”. Аннаңар даа кӧп иреені, хыйалны кӧрген кізі пик полча, чуртасха маң пирбинче.

Ағас таа андағох нимес пе зе? Андағ ағастаң иткен кӧг тириинің ӱні дее тың, хоос паза пай. Ағас - ол ііріг ниме. Ағаа прай кӧңніңні, кӱзіңні салып, тоғынзаң, ол сағаа ідӧк хыныснаң нандырар.

 

Улуғ Хамыстың пастағы омазы - ӧртегес полтыр. Кізі тамахсын парза, самнахта кӧрінедір, хомзыныс-ӧрініс полза, сағыс-кӧңні чарытчаң кӧг тириинде кӧрінедір.

Хомыстың пӱдізі хусха тӧӧй. Пар аньщ пазы, кӧксі, харны, кӧчігі, хузурии.

- Ағаң, ноға ӧртегес? Пу чирде чуртапчатханнар аат хусты улуғлапчалар нимес пе?

- Анзы андағох. Че, аат хустың чооғы пасха. Чонда пар піліс чоохтапча ӧртегестеңер, анзынаң таласполбас.

 

Аныңомазы пурунғыдаң килген, хадан: “.. .Чирі пасти пӱдерде полды,

Чизі пасти тазардаполды,

Хаңанулуғ путхалысполғанда,

Хаӌан оңархызы паза тискеркізі

чохполғанда,

Хаңан чуртас паза ӧлім пір полғанда... ”

 

- Jlj ағаң, хынығ чоох, нымах таа тіп полбассың, кип-чоохха киліс парча.

- Че, андағ даа ползын. Кӧр кӧреең кӧг тиріглер пӱдізін, сілиин сомнарда. Пістің ӧбекелерібіс чайаан хомысты. Аның чапхызы полчдң ағастаң алай теердең. Хыллар полӌаңнар сиирдең, ічегедең паза ат хузуриинаң альшған хыллардаң.

- Таңнастығ. Че, кӧр кӧреең зе нымахтаң сых килген хомыс сомнарьт.

Че, кӧр кӧреең зе.

• •

Узілбес тамыр

• •    ••    А

учун!

• •

Уребес чурт

• • •• § учун !

(Хакас чонының ызых сӧстері)

 

Чӧскін чилнең чӧптіг суулазып,

кӧк тайға хуңаанда ӧскен полтыр кӧг тириине чарас кӧгліг ағас.

 

Ол ағастың ондайын сизініп, Ус кізі ағылтыр аны тӧге торыспахта.

 


 

Тузы читкенде, сых-суу синінңе халтыр ағаста. Чардыхтарға сииліп, чарыл партыр ол кизектерге.

 

іилістіре кизек ағас табылтыр. Хомыс кӧрімі сииліп, кін поларӱттаныхталтыр.

 

Дғастың артығы алылып, анаң андар тоғынары халтыр.

 

Хомыстың ортызын таныхтап, сиилгеннең чара кизілген кӧрімі кӧзіділ партыр.

 

Хюмыс пазы таныхталып, сиил партырлар аймах-пасха синніг ӱн иркіннері.

Таныхталған сиглер хоостыра кизіп, хомыс пазы паза мойыны иділ партыр.

 

Устың холында ойналып, хомыс пазы тӧріптір.

 

flx ӧрге иб алнында турчатхан ат тінін палғадаң алтын теек.

 

It TiHiH палғаңаң теек хьш палғаӌаң ниме пол партыр.

 

Хомыста теек хыл тартчаң паза аны тутчаң ниме полыбыстыр.

Cv.


 

Хыллар артынып турӌаң тикпе хатығ ағастаң киртіл партыр.

 

Тузы чидіп, тимге сыхханда чыыл партырлар чардыхтар

- 0ғаң, ноға хомыстар аймах-пасха пӱдістіглер ?

- Син ікі аңӌыны ундутпадың ни?

-Чох!

- Пӱӱнгі кӱнде андағох киректер полчалар.

-?!

-Хай Ээзі тоғастырпірчииткізее.

- Хайдағ Хай Ээзі?

- Пістің чон тіпче: ТағЭэзі, ТайғаЭэзі, СуғЭэзі, Тура Ээзі, СӧсЭэзі...оңарылдыңма?

-Я.

- Читіре піл полбаан ползаң, Улуғларыңнаң сурып

ал.

Хай Ээзі ол чиит оолға хомыс омазын кӧзіт пиртір паза Ай Чарых оол адан чӧрерзің тіптір.

- Хайда пиртір, хайда тіптір?

- Тӱс Чиріңде тіп чоохтазам чарир ба?

- ?! Че, сизіндім осхас. Ай Чарых оолның чонда чӧрӌең ады-солазы хайдағ?

-Вячеслав Кученов.

 

- Пӱдізі пасха хомыстар паза хайди тӧрееннер ?

- Пасхаларын пістің ӧбекелерібіс Чуртасха килістіре чазап чайаптырлар.

- Ноға тігі хомыс харнында мӱӱстіг?

- Ол, харнында мӱӱстіг хомыс нимес.

- Нимедір зе?

- Тӱӱрге тӧӧйлеп чайалған хомыс.

- Ноо-ниме пирче ол?

- Чапхысты чалбах идіп аларға ондай пиредір, аның хоостыра хомыстың табызын тың паза пай идіп одырадыр.

 

- Паза nip сурығ пар.

-Че,сур.

- Хомыстың учазьшда пір ӱт пар. Ноо-нимедір ол?

- Хомысты холға алып алзаң, ипти-тапти одырыбыссаң, ол ӱт кізі кінінең хости поладыр. Ол ӱтті кін тіп адап кӧреең пу чоохта. Кізі кіні паза хомыс кіні пірге киліс парчаттырлар. Чир-чайаан ӱні - кізі кӧңні кіннер хоостыра кіредір хомысха. Анаң, хач;ан ол хомыснаң ойназа, кізі кӧңні хомыс хоостыра, кӧг полып, чир чалбахха чайылып одырча.

- Хайдаң килген пу піліс?

- Чоннаң. Паза nip ондай пар.

-Хайдағ?

- Хаӌан соохха тоопчатсаң алай кӧңнің чарых полбаза, ол кін хоостыра хомыс сағаа кӱс пирер.

- Че-е?! Киртіс чоғыл, хайди іди полчдң ниме?

- Соохха тоопчатсаң - чылыдар, кініңнең идіңңе чьшығ ойлап тарир. Істің тар полза - иптир, кӧңніңні чарыдар. Аның хоостыра харааң чарир, чуртасха тартьшарзың.

- Че, прайзы ойнап сыхса чи хомыснаң?

- Чахсы. Чонның кӧңні кӧдірілер.

 

- Дғаң!

-Я?

- Амды таныстыр мині хомысчыларнаң.

- Таныстырам. Ат алнынңа чӱгӱрчеткен адай полбадах.

- Мин, адайах?!

-Че, че.

- Пазох сурығ.

- Сурығлар, сурығлар... Че.

- Хомыстар аймағьш кӧрдім. Нӧӧс олар прайзы пір аттығлар.

- Пок. Пыросынчам. Сағамох...

- Кем ат алнынча чӱгӱрчең сағызы чох адайах?

- Че, че. Чиитсің ам даа...

-Истіпчем.

- Андағ Оңдай полған, ниме-нооның ады ікі сӧснең пӱтчең ниме-де таныхтап. Хомыстың иргідегі ады топчыл хомыс. Топчьш таптап, киртіп теені осхас. Пӱӱн хомыстар аймах-пасхалар: чарды хомыс, хай хомыс, теері хомыс, ағас хомыс, кӧг хомызы. Олар поладырлар ікі паза ӱс хыллығ, ӱн иркінніг алай ба чох. Пу хомыстарны прайзын топчыл тіп адирға чарир киртіп иділчеткеннеңер.

Че олар пасхалалчалар пӱдізінең паза килістіре тузаланчатханынаң: хайлирға, ырлирғапазакӧглер ойнирға.

Пӱӱнгі туста кем хомыснаң ойнап, аны чонға кирген паза кирче?

Другие материалы в этой категории: « Концерт 30.01.2015г. в РДК с. Аскиз Николая Разумова

для детей старше 16 лет